Weekly Nepal

राजदूतको योजनामा नोटकाण्ड

काठमाडौं, साउन ३० । नेपालले ९ वर्षअगाडि चलनचल्तीमा ल्याएको (सन् २००२) र जनजिब्रोमा प्लाष्टिकको नोट भनी परिचित पोलिमर नोट छपाईमा ठूलो आर्थिक घोटाला भएको समाचार अहिले सार्वजनिक भएको छ। नेपालको पोलिमर नोट छपाई भएको देश अष्ट्रेलियाको दैनिक पत्रिका सिड्नी मर्निङ हेराल्डले सो नोट छपाइमा आर्थिक घोटाला भएको भण्डाफोर गरेपछि पोलिमर नोट छपाईमा भएको घुसखोरी सार्वजनिक भएको हो।  

नेपालको पोलिमर नोट छपाई गर्ने नोट प्रिन्टिङ अष्ट्रेलियाको नेपाली एजेन्ट हिमालय पाण्डेले नेपालको पोलिमर नोट छपाई गर्ने टेण्डर दिलाउनका लागि ४ प्रतिशत कमिसन नेपालका राजनीतिज्ञहरु र केन्द्रीय बैंकका अधिकारीहरुलाई घुस खुवाएको खुलासा सिड्नी मर्निङ हेराल्डले समाचार प्रकाशमा ल्याएको छ। सो पत्रिकाले अष्ट्रेलियामा नेपाली नोट प्रिन्टिङको लेखापरीक्षण भएको र सो पोलिमर नोट छपाईमा आर्थिक घोटाला भएको समाचार प्रकाशन गरेको छ।  

नेपालको पोलिमर नोट छपाईको ठेक्का दिलाउनका लागि तत्कालीन अष्ट्रलियाका उच्चपदस्थ पदाधिकारी समेत परिचालित गरिएको सोही पत्रिकाले जानकारी दिएको छ। स्मरणीय छ, तत्कालीन समयका अष्ट्रेलियाका नेपालका लागि राजदूत लेस डग्लेस र हिमालय पाण्डेको योजनामा प्लाष्टिक नोट छपाई काण्ड भएको समाचारसूत्र बताउँछ। पाण्डे र लेस डग्लेस ब्यापारिक पार्टनर भएको सूत्र बताउँछ। पाण्डे र लेस ब्यापारिक पार्टनर भएको कुराको पुष्टि अष्ट्रेलियाको स्म्याक कम्पनीलाई पश्चिम सेती परियोजना दिलाउन भूमिका खेलेबाट हुन्छ। डग्लेस सेवानिवृत्त भएपछि हिमालय पाण्डे संलग्न रहेको पश्चिम सेती परियोजना (स्मेक) मा समेत काम गरेका थिए। भनिन्छ स्मेकलाई पश्चिम सेती परियोजनाको इजाजत नवीकरण गराउनका लागि राजदूत डग्लेसले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए।  

राजदरवारका पुरोहित खलक पाण्डेले तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रको राज्यभिषेकमा समेत पोलिमर नोट छपाई गर्नका लागि डिजाइन तयार गरी क्याविनेटबाट स्वीकृत पनि गराएका थिए। तर नेपालमा भएको जनआन्दोलनले राजा ज्ञानेन्द्रको राज्यभिषेक गर्ने सपना सार्थक बनेन र पोलिमर नोट छपाई गर्ने हिमालय पाण्डेको योजना सफल भएन।  

तत्कालीन अवस्था सन् २००२ मा पोलिमर नोट छपाइका लागि ३० लाख अष्ट्रेलियन डलरमा सम्झौता गरिएको थियो। उतिबेलाको सटही दर अनुसार नेपाली १३ करोड रुपैयाँमा छपाई सम्झौता भएको थियो। त्यस बापत ४ प्रतिशत ५२ लाख २० हजार कमिसन पाण्डेले नोट प्रिन्टिङ अष्ट्रेलियाबाट लिएका थिए। पाण्डेलेे राजनीतिज्ञ र केन्द्रीय बैंकका पदाधिकारीलाई समेत प्रभावमा पारेर नोट छपाई ठेक्का हात पारेको बताइन्छ। उता अष्ट्रेलियामा भने यो आर्थिक अनियमितता र घुसखोरीलाई अष्ट्रेलियाकै संगठित संस्था (कर्पोरेट)को इतिहासमा यो नै पहिलो भएको कुरा समाचारमा उल्लेख छ। यसलाई अष्ट्रेलियन सरकारले गम्भीरतापूर्वक लिएको छ र यसबारेमा थप अनुसन्धान गर्न संघीय प्रहरीलाई सरकारले निर्देशन दिएको छ।  

संभवतः अष्ट्रेलियाको संघीय प्रहरीले नेपालका घुसकाण्डका प्रमुख पात्र हिमालय पाण्डेलाई अनुसन्धानको दायरामा ल्याउनसक्ने बताइन्छ। अहिले पाण्डेले आफू एनपीए(नोट प्रिन्टिङ अष्ट्रेलिया) कम्पनीको एजेन्टबाट हटिसकेको बताएर चोखिने प्रयास गरेका छन्। यद्यपि सूत्रहरु अष्ट्रेलियाको संघीय प्रहरीको अनुसन्धानको दायरामा आउन सक्ने भएको कारणले पाण्डेले एनपीएको एजेन्ट छोडेका हुन्।  

यो घटनालाई सिड्नी मर्निङ हेराल्डले सार्वजनिक गर्नुभन्दा अगाडि अष्ट्रेलियाका सरकारी अधिकारीहरुले आन्तरिक रुपमा छानबिन गर्दा पोलिमर नोट छपाइमा आर्थिक अनियमितता भएको हुनसक्ने आशंका व्यक्त गर्दै त्यसबारेमा अनुसन्धान गर्न नेपालको अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग र राष्ट्र बैंकलाई पत्राचार गरेको थियो। तर त्यसरी गरिएको पत्राचारको बारेमा सम्बन्धित निकायले वस्ता गरेनन्। पोलिमर नोट छपाईमा भएको घुस काण्डका बारेमा नेपालमा अनुसन्धान र छानबिन भएन।  

सन् २००२ मा पोलिमर नोट छपाई गर्नका लागि प्रचलित राष्ट्र बैंकको नियमसमेत संशोधन गरिएको थियो। कागजमा मात्र नेपाली नोट छपाई गर्ने भन्ने नेपाल राष्ट्रबैंकको नियमलाई संशोधन गरी पोलिमर नोट छपाई गर्न दिने प्रावधान अगाडि सारिएको थियो। पोलिमर नोट ४ वर्षभन्दा बढी चलनचल्तीमा आउन सक्ने र कागजी नोट ८ महिनामात्र चलनचल्तीमा आउँछ भन्ने तर्क नेपाल राष्ट्र बैंकको बोर्डमा राखेर पोलिमर नोट छपाईका लागि वातावरण तयार गरिएको थियो। सो नोट छपाउन ३५ दिने ग्लोबल टेण्डर आह्वान गरियो र कागजी नोटभन्दा साँढे दुई गुना बढी लागतमा छाप्न दिने अष्टे्रलियाको एनपीए कम्पनीसँग सम्झौता भयो। उक्त नोट छपाई हुँदा राष्ट्र बैंकमा गभर्नर तिलक रावल रहेका थिए।  

पोलिमर नोट छपाई अत्यन्त कमशल खालको प्रविधि प्रयोग गरिएको र नोटको भित्री ९क्ष्लअष्कभम० छापिनुपर्ने आकृति अफ्सेट प्रविधिबाट बाहिरी सतहको पत्रमा छापिएको र उक्त कम्पनीले नोट छाप्न जानाजान इन्टाजलियो नामक कमसल टेक्नोलोजी प्रयोग गरेको थियो। त्यसरी छापिएको नोट चलनचल्तीमा आउँदा केही सयमा छापिएको अक्षरहरु घर्षण भएर नबुझिने अवस्थामा रहेका थिए। यसरी नोट चलनचल्तीमा आएको केही समयपछि राष्ट्रबैंकमा तिलक रावलको सट्टा विजयनाथ भट्टराई गभर्नर बने र उनले प्लाष्टिक नोटबारे काठमाडौं उपत्यकामा सर्वेक्षण गराउँदा २७ प्रतिशत मानिसमात्र सन्तुष्ट रहेको र बाँकी मानिसले असन्तुष्टि प्रकट गरेका थिए। यसरी जनताले प्रकट गरेको असन्तुष्टि तथा छपाईको गुणस्तर अत्यन्त कमजोर भएको यथार्थलाई नवनियुक्त गभर्नर विजयनाथ भट्टराईले गम्भीरतापूर्वक लिएर १ करोड रुपैयाँ बराबरको नोट छापिएपछि बाँकी नोट छाप्ने काम खारेज गरे। 

साँघु साप्ताहिकले उतिबेला नै प्लाष्टिकको नोट नेपालको वातावरण र हावापानी सुहाउँदो नभएको र पकेटमा राख्दा घर्षण हुने, त्यसमा छापिएका अक्षर मेटिने, दोब्रिने जस्ता कुरा प्रकाशनमा ल्याएर पोलिमर नोटका नकारात्मक पक्षका बारेमा जानकारी दिएको थियो। तर त्यतिबेला यसबारेमा कसैले वास्ता गरेन। अहिले आएर कमसल नोट छपाई गरेबापत कति ठूलो आर्थिक घोटाला भएको रहेछ भन्ने कुरा सार्वजनिक हुन पुगेको छ। पाप १२ वर्षपछि पनि धुरीबाट कराउँछ भन्ने नेपाली लोकोक्तिलाई पोलिमर नोट छपाईमा भएको घुसखोरी काण्डले प्रमाणित गरेको छ।