Weekly Nepal

नीति बन्द गरेर कहिलेसम्म राज गर्ने? –विष्णुबिभू घिमिरे

महान् चिनियाँ दार्शनिक कन्फ्युसियस (ईपू ५६१–४६९) सँग उनका एक जना शिष्यले जिज्ञाशा राख्दै सोधे, 'गुरु शासन कसरी प्रभावशाली बनाउन सकिन्छ?' 

प्रत्युत्तरमा कन्फ्युसियसले सहजपूर्वक भने, 'शासन प्रभावशाली बनाउन पर्याप्त अन्न, अस्त्र–शस्त्र र जनाताको विश्वास प्राप्त गर्नुपर्छ।' 

शिष्यले फेरि सोधे, 'यी कुनैमध्ये एउटा त्याग्नु पर्योभ भने कुन चाहिँ त्याग्ने?' 

उनले संक्षिप्त उत्तर दिए, 'अस्त्र–शस्त्र।' 

शिष्यले फेरि जिज्ञाशावश् सोधे, 'गुरु बाँकी रहेका दुईमध्ये कुनै एउटा त्याग्नु परे कुन कुरा त्याग्ने?' 

प्रत्युत्तरमा उनले भने, 'यस्तो परिस्थिति आएको खण्डमा अन्न त्याग गर्नुपर्छ। किनकि, मानिस सृष्टिदेखि नै मृत्युको सिकार बन्दै आइरहेका छन्। अन्नको अभावमा केही मानिसहरू मर्लान्।' 

शिष्यको जिज्ञाशा शान्त भएन उनले फेरि सोधे, 'गुरुवर, यस्तो अवस्थामा जनताको विश्वास त्यागिदिए के हुन्छ?' 

शिष्यको यो प्रश्नको जवाफमा कन्फ्युसियसले गम्भीर भएर भने, 'हेर यस्तो स्थितिमा सर्वनाश हुन्छ। भोजन र अस्त्र–शस्त्रको अभावमा पनि शासन चल्न सक्छ, तर जहाँ जनताको विश्वास समाप्त हुन्छ, त्यहाँ एक मिनेट पनि शासन टिक्न धौ–धौ पर्छ।' 

कन्फ्युसियस र अहिले हामी बाँचको युगेको समयको फरक शताब्दियौंको छ। तर, त्यतिबेला उनले भनेको कुरा जति सत्य थियो, जति स्पष्ट थियो– आज पनि उत्तिकै सत्य र स्पष्ट छ। मानिसमाथि मानिसले गर्ने राजनीतिक शासनले जब विश्वास गुमाउँछ, यसको प्रमुख कारण हुन्छ। शासन गर्नेहरूमा अनुशासनको अभाव। जुन मानिसले आफूमाथि अनुशासन अर्थात् नियन्त्रण गर्न सक्दैन त्यसले अरूमाथि के शासन गर्ला? जनविश्वासको अंकुश या श्रद्धालाई त्यागेपछि जुनसुकै शासक निरकंुश बन्न पुग्छ। भन्नलाई त ऊ ठूला–ठूला राजनीतिक कुरा गर्छ यथार्थमा भने सत्ताप्राप्तिसँगै नीति बन्द गर्छ र राज मात्रै गर्छ। हाम्रो मुलुक अहिले यसको सबभन्दा ताजा उदाहरणका रूपमा लिन सकिने भएको छ। राजनीतिक नेता र पार्टीका यहाँ सापका झंै दुई जिब्रा छन्। यिनीहरू भ्रमको खेतपाती गर्न पोख्त छन्। दुई जिब्रा यस कारणले– भन्छन् एउटा कुरा र गर्छन ठीक त्यसको विपरीत कुरा। स्वतन्त्रता लोकतन्त्र, प्रजातन्त्र जे भने पनि सबैलाई समान अवसर र समान खुलापन हो। अरू देश जस्तै हाम्रो पनि देश हो, अरूको जस्तै सार्वभौमसत्ता हाम्रो आत्मा हो।  

देश कुनै एक जाति, एक धर्म, एक संस्कृति, एक भाषा र एउटै भूगोलको मात्र हैन। बहुजाति, बहुधर्म, बहुसंस्कृति, बहुभूगोल र हिमाल, पहाड, तराई सबैको देश हो। बहुदल भनेकै बहुरंग हो, अर्थात् बहुविचार र बहुसिद्धान्त आदि हो। तराईले पहाडलाई मानेन भने, पहाडले हिमाललाई तुच्छ ठान्यो भने सबैको अस्तित्व अन्ततोगत्वा लोप हुन्छ। राष्ट्रिय अस्तित्व समष्टिको विश्वास र सम्मानमा मात्र बाँच्न सक्छ। हामी जस्तो समय रोप्छौं त्यसले त्यही फल दिन्छ। दुनियाँ मानिसले जान्नुपर्ने अथवा मानिसको योग्यता दक्षता भन्नु नै उसले सदुपयोग गर्ने समयमा निर्भर गर्छ। व्यस्त सडकमा जेब्राक्रसबाट बाटो काट्नुपर्नेमा जहीँतहीँबाट सडक पार गर्दा छिटो त अवश्य पुगिएला, तर यही क्रम निरन्तर हुन थालेपछि दुर्घटना पनि अवश्यभावी छ।  

सबै रंग विचारको समूहगत अस्तित्वमै सुन्दर इन्द्रेणी बन्छ। यो कुरा हामीले बिर्सनु हुँदैन। राष्ट्रियता भनेर खोक्रो नारा उरालेर राष्ट्रियताको संवर्द्धन र विकास हुँदैन। विविध जाति, धर्म, संस्कृति र राजनीतिकले आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि देशलाई राख्नुुपर्छ। नेपाल र नेपालीको गौरव प्रतिष्ठा उठाउने काममा सबै एक हुनुपर्छ। तब मात्र राष्ट्रियतामा सुन्दर इन्द्रेणी पर्छ, जनताको नहल्लने विश्वास सञ्च्ाार हुन्छ। यही विश्वासबाट कुनै पनि देशले अन्तिम उचाइसम्म आफूलाई उठाउने प्रेरणा पाउँछ।  

इतिहासका भूलहरूलाई घरिघरि दोहर्याोइरहने हो भने हाम्रो विगतभन्दा आगत झन् कष्टदायी हुने स्पष्ट छ। वर्तमान हामी बाँचिरहेछौं भन्नु पनि एउटा मीठो भ्रम जस्तो लाग्छ। साँच्चिकै बाँच्नु र बाध्यता स्वीकारेर बाँच्नु दुवै फरक–फरक हुन्। हामीले भन्नैपर्छ अझै हाम्रो बचाइ बाध्यता नै हो। हाम्रा पुर्खाहरू यस्तो बाध्यतालाई बुझाउन भन्ने गर्थे के खान्छस् छोड्दे 'कागको मासु त्यो पनि कुकुरको जुठो' बाध्यता बुझाउने यो भन्दा उपयुक्त उखान के होला? तर, हामी त्यही कागको मासु त्यही कुकुरको जुठो निरन्तर खाइरहेछौं र बाँच्ने अभिनयमा समय यात्रा र पार गरिरहेछौं। नजाने, कहिलेसम्म यो मासु चपाइरहनुपर्ने हो।