Weekly Nepal

नेपाल सम्वत्लाई नेवारी सम्बत बनाउने प्रयासहरु –कुमार नेपाली

नेपाल सम्बत्लाई नेपालको राष्ट्रिय सम्बत् बनाउनुपर्छ भनेर मुख्य त ०३६ सालको आन्दोलनपछि घनिभूत रुपले आवाज उठेको हो। यो आवाजमा तत्कालीन कम्युनिष्ट पार्टीहरुले साथ दिएका थिए। नेपाल सम्बत्को जुलुसमा नेवार बाहेकका अन्य सबै क्षेत्र र पक्षका जनताको सहभागिता रहने गर्दथ्यो। तर त्यसलाई खासगरी उपत्यकाका  केही नेवार नेताहरुले आफ्नो प्रतिष्ठाको बिषय बनाए। ०४६ पछि त यसलाई नेबार सम्बत्का रुपमा अगाडि सार्दै त्यसले राष्ट्रिय मान्यता पाउनुपर्छ भन्ने माग गर्नथालियो। खुल्ला राजनीतिक बाताबरणमा यसतर्फ बाम पार्टीहरुको ध्यान कमै जान थाल्यो। ०६३ पनि नेपालको बाम राजनीतिलाई जातीय बितण्डाले गाँजेपछि नेपाल र नेपालित्वको संरक्षण हुने कुरै भएन। झन् गत साता बिहीबार प्रधानमन्त्री डा बाबुराम भट्टराईले नेपाल सम्वत्का अबसरमा सबैले बुझ्ने र सबैलाई समेट्ने गरी नेपाली भाषामा सम्बोधन नगरी नेपाल भाषामै सम्बोधन गरेर नेपाल सम्बत्लाई पूर्णत नेवार सम्बत् साबित गराउने कुचेष्टा गर्नु भएको देखियो। माओबादीले सबै क्षेत्रका जातीय र क्षेत्रीय बिबादलाई बढाएर नेपाल राष्ट्रलाई तहस नहस पार्ने प्रयास गरिरहेको सन्दर्भमा माओबादीका उपाध्यक्ष रहनु भएका प्रधानमन्त्रीको प्रयास स्वाभाबिक होला। तर आम नेपालीलाई एकैसूत्रमा समेटेर नेपाल सम्बत् जस्ता कुराहरुलाई राष्ट्रिय मान्यता दिलाउने कुरामा सन्देह पैदा भएको छ। नेपाल सम्बत्लाई सम्पूर्ण नेपाली जनताकै सम्वत् बनाउन सकिन्छ र यसको व्यावहारिक कार्यान्वयन पनि गर्न सकिन्छ। तर यसलाई जातीय राजनीति गर्नेहरुको चंगुलबाट मुक्त गर्नुपर्ने र आम नेपाली जनतालाई दिलैदेखि आत्मसात गर्ने बाताबरण बनाउनु जरुरी छ। टुडिखेलको खुल्ला मञ्चमा नेपाल सम्वत् राष्ट्रिय न्हूदा समारोह समितिले आयोजना गरेको विशेष कार्यक्रममा प्रधानमन्त्री भट्टराईले नेपालको मौलिक संस्कृति र पहिचानलाई जोगाइराख्न नेपाल सम्वत्लाई व्यावहारिक रुप दिन लागिएको जुन बताउनुभयो त्यसलाई सकारात्मक रुपमा लिनु पर्दछ। नेपाल भाषा आन्दोलनमा र नेपाल सम्बत्लाई जोडेर ब्याख्या गर्ने कुराहरु भने सकारात्मक होइनन्। सम्बत् र भाषा भन्ने फरक फरक कुराहरु हुन। त्यसैले नेपाल भाषा आन्दोलनमा लाग्नु भएका पद्मरत्न तुलाधर नेतृत्वको समितिलाई नेपाल सम्वत् र शङ्खधर शाख्वाको विषयमा अध्ययन तथा अनुसन्धान गरी प्रतिवेदन पेश गर्न नेपाल सरकारले जिम्मेवारी दिनु र सो समितिको प्रतिवेदन आएपछि नेपाल सम्वत् व्यावहारिक रुपमा कार्यान्वयन हुन्छ भन्नु अस्वाभाबिक कुरा हो। यस अघि पनि माओवादीका अध्यक्ष प्रचण्ड प्रधानमन्त्री हँुदा नेपाल सम्वत्लाई राष्ट्रिय सम्वत् घोषणा नगरिएको होइन। तर त्यसलाई व्यावहारिक रुपमै आम नेपालीको सम्बत् बनाउने भन्दा पनि नेवारहरुको सम्बत् साबित गराउने प्रयासहरु भए। नेपाल सम्वत्लाई सरकारी पात्रोमा समावेश गरेर सरकारले नराम्रो काम गरेको भन्न मिल्दैन। तर यसलाई माओबादीलेे नेपाल सम्बत्लाई राष्ट्रिय सम्बत बनाउने प्रयास गरेको भन्न चाहीं मिल्दैन। नेपालका सबै भाषाभाषी तथा जातजातिलाई राष्ट्रिय मूलाधारमा ल्याउनका लागि सरकारले अझै धेरै गर्न बाँकी छ। तर पछिल्ला दिनमा जसरी जातीय बिबाद चर्काउने प्रयासहरु थालिएका छन् त्यसले कलह शिबाय केही पनि सिर्जना गर्दैन। बास्तबमा भन्ने हो भने नेपालमा भाषा नीति पनि छैन  र जातजातिबारे स्वतन्त्र र निष्पक्ष रुपमा यथेष्ट अध्ययन अनुसन्धान पनि गरिएको छैन। सबैले आफूलाई नेपालका आदिबासी भनिरहेका छन्। अझ कतिपय आप्रबासीहरुले आफूलाई आदिबासी साबित गराउन मच्चाएको रडाको आश्चर्य लाग्दो नै छ। सबै नेपाली भएका कारण सबैलाई आफू आदिबासी भएको दाबि गर्ने अधिकार छ। नेपाल सम्बत्को कार्यक्रममा सबै जातजाति र भाषभाषिका बाजा र सांस्कृतिक झाँकीहरु प्रदर्शन हुनुपर्नेमा नेवार समुदायको मौलिकता झल्कने विभिन्न्ा सांस्कृतिक झाँकी तथा बाजाहरु मात्र जुन प्रदर्शन गरियो यसले पनि नेपाल सम्बत्लाई नेवारहरुको मात्र सम्बत् साबित गराउने प्रयास गरेको देखिएको छ। राष्ट्रिय विभूति शङ्खधर साख्वाले ई.सं. ८८० मा गरीब जनताको ऋण मोचन गरी  नेपाल संवत्को प्रारम्भ गर्नुभएको कुरा इतिहासले प्रमाणित गरेको कुरा हो। तर नेपालमा माओबादीले जातीय बितण्डा मच्चाउन शुरु गरेपछि कतिपय तामाङको राजनीति गर्नेहरुले साख्वालाई तामाङ थिए भनेर साबित गर्ने प्रयास नगरेका होइनन्। साख्वा बिभूति घोषित भैसकेकाले उहाँलाई कुनै जाति बिशेषले आफ्नो दाबि गर्नु पनि साख्वाको अबमूल्यन गर्नु हो। राष्ट्रिय बिभूति भनेका सबैका साझा हुन्छन्। कुनै जाति वा क्षेत्र बिशेषका हुँदैनन्। नेपाल संवत् ८८८ वर्षसम्म आधिकारिक संवत्का रूपमा प्रचलनमा रहेकोमा वि.सं. १९६० मा राज्यस्तरबाट नै यसमाथि रोक लगाइएको पनि भन्ने गरिएको छ। जुन खोजी र बिश्लेषणको बिषय हो। नेपालमा वि.सं. २००७ मा प्रजातन्त्रको उदय भएदेखि नै नेपाल संवत्लाई पुनःस्थापित गराउन विभिन्न प्रयास हुँदै आएको हो। जसलाई ०३६ सालको आन्दोलनले साथ दिएको थियो। तर ०४६ पछि यसलाई जातीय बनाउन खोजिएपछि आन्दोलनले अर्कै मोढ लिएको हो। नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को गत कात्तिक ८ गतेको बैठकले नेपाल सम्वत्लाई पनि सरकारी क्यालेन्डरमा समावेश गर्ने जुन निर्णय गर्योि त्यो राम्रो हो। तर नेपाल सम्वत् र अन्य सम्वत्का विषयमा अध्ययन गरी एक प्रतिवेदन तयार गर्न पद्मरत्न तुलाधरको संयोजकत्वमा तीन सदस्यीय सुझाव समिति जुन गठन गरेको छ, त्यो अत्यन्त पूर्बाग्रही रहेको छ। किनकी पद्मरत्न तुलाधर नेपाल भाषाको आन्दोलनमा लागेका ब्यक्ति हुनुहुन्छ र उहाँले गर्ने निर्णय एकांगी खालको हुन्छ। यसले  नेपाल संवत्लाई राष्ट्रिय सम्बत् बनाउने अभियानलाई झन बिबादमा पार्ने निश्चित छ। अन्य जातिको नेतृत्वमा अथवा सम्बत् सम्बन्धी अध्ययन गरिरहेका इतिहासकारको नेतृत्वमा त्यस्तो समिति बन्नु पर्दथ्यो। नेपाल सम्वत् ११३२ को अवसरमा सुनसरीको इटहरी लगायतका देशका बिभिन्न क्षेत्रहरुमा आदिवासी जनजाति महासङ्घको आयोजनामा जातीय झाँकीसहित र्याथली प्रदर्शन गरिएको देखियो। जनजातिहरुले एकआपसमा खुसियाली साटासाट गर्दै आफ्नो जातीय पहिरनमा नेपाल सम्वत् मनाएको पनि देखियो । आदिवासी जनजाति महासङ्घमा आबद्ध थारु, मगर, लिम्बु, राई, नेवार, धिमाललगायतका १३ वटा आदिवासी जनजाति समुदायले मात्र आ–आफ्नो ब्यानरसहित र्या,लीमा सहभागिता जनाएको देखियो। यस कार्यले झन नेपाल सम्वत्लाई नेपालको सबैको साझा मौलिक सम्वत् बनाउन ब्यबधान सिर्जना गर्ने काम गरेको स्पष्ट छ। ललितपुरमा आयोजित एक कार्यक्रममा माओवादी पोलिटब्युरो सदस्य पम्फा भुसालले विदेशी विक्रम संवत् मानिरहेको अवस्थामा जनस्तरबाट स्थापित भएको राष्ट्रिय संवत प्रचलनमा ल्याउने सरकारी निर्णय ऐतिहासिक र सकारात्मक भएको टिप्पणी गरेर झन बिबादलाई चर्काउने प्रयास गरेको देखियो। किनकी बिक्रम सम्बत् चलाउने ब्यक्ति नेपालको पनौतीका नेपाली नै थिए। जसले बिदेशमा गएर सम्बत् चलाई नेपालको गौरब बढाएको भन्नेहरु पनि रहेका छन्। जुन खोजीकै बिषय छ। त्यसैगरी माओबादीले गत दुईबर्ष अघि इस्बी सम्बत् चलाउन र जनबरी १ बाट आर्थिकबर्ष शुरु गर्न गरेको प्रयास पनि यस सन्दर्भमा स्मरणिय हुनछ। राष्ट्रिय एकता, न्याय र समतामूलक समाज निर्माण गर्न नेपाल संवतले सहयोग पुर्याषउन सक्ने कुरा हो। तर केही जातीय मठाधिश र नेपाललाई जातीय र क्षेत्रीय आधारमा बिभाजित गर्न लागिपरेका माओबादी लगायतका जातीय समूहहरुले नेपाल सम्बत्लाई कुनै जाति बिशेषको साबित गराउन प्रयास गरिरहेका छन्। ललितपुरको सभामा सभासद राजकाजी महर्जनले नेपाल संवतलाई राष्ट्रिय संवतको रूपमा मान्यता दिने निर्णयले नेवारको सांस्कृतिक अधिकारको विजय भएको भन्दै जाति बिशेषमा ढाल्ने कुरा गर्नु पनि राम्रो कुरा होइन। यसरी नेपाल सम्बत्लाई कुनै जाति बिशेषको बनाएर ब्यबहारिक रुपमै राष्ट्रिय सम्बत् बन्न नदिने माओबादी र केही जातीय समूहहरुबाट जुन प्रयास भैरहेको छ त्यसप्रति सबै क्षेत्र र पक्ष सजग र सतर्क हुनुपर्ने देखिएको छ।