Weekly Nepal

अर्बौं रुपैयाँ कमाउने कपालको कथा – अमृता लम्साल

Details

Category: सहयात्रा

आज सर्वथा पृथक विषय, कसैलाई मनोरन्जन हुन सक्ला! या कसलाई केही नौलो सूचना पनि लाग्ला! या कसैलाई गन्थन मात्रै पनि लाग्ला! तर यो पंक्तिकारको दिमागमा बसिहाल्यो (145स्ट्राइक146 भन्छन नि!)त्यसैले नलेखी धर नै पाइन! केही समय अगाडिको कुरो हो, यो पंक्तिकारले स्वय्सेवा गर्ने गरेको अस्पतालमा फुर्सदको समयमा सबैजना वरिपरि बसेर गफ गरिरहेका थियांै।
त्यत्तिकैमा, एकजना ककेसियन महिला (गोरी, महिला भन्न खोजेको)ले आफ्नो टाउको घुमाएर अर्को तर्फ फर्कदा झण्डै हृदयाघात हुन लागेझैँ गरी तर्सिइन! भएछ के भने, भर्खरै नाईजेरियाबाट आएकी अफ्रिकन महिलाले आफ्नो टाउकोमा लगाईराखेको डल्लो खालको ''विग''(नक्कली कपाल)झिकेर काखमा राखेकी रहिछन। भोलन्टियरको युनिफर्म सेतो पाइन्टमाथि अकस्मात त्यो कालो डल्लो देख्दा उनी तर्सिनु स्वाभाविक भएतापनि यो पंक्तिकारलाई भने हाँसो त उठ्यो नै तर त्यो भन्दा पनि बढी आश्चर्य लाग्यो। आश्चर्य लाग्नुको कारण, साठी बर्ष पार गरिसकेकी, अमेरिकामै जन्मी हुर्की गरेकी महिलाले झन्डै पन्चान्नब्बे प्रतिशत अफ्रिकन अमेरिकन महिलाह181ले प्रयोग गर्ने नक्कली कपालको बारेमा थाहा नहुनु चाहिं मेरा लागि ठूलै आश्चर्यको कुरा थियो। तर यो कुराले मलाई के पनि पाठ सिकायो भने जतिसुकै सह–अस्तित्व र रंगभेदविहीन समाजको व्याख्या भएपनि अमेरिकामा आज पनि त्यस्ता पुस्ताहरू छन, जो आफूभन्दा फरक रंग र संस्कृति भएका ब्यक्तिहरूसँग कमै मात्रामा हेलमेल हुन्छन, जसको फलस्वरुप उनीहरू आफ्नै नाकको डाँडी मुनि के हुन्छ र भैराखेको छ भन्ने समेत जानकारीमा राख्तैनन। त्यो 212णपछि उनलाई अफ्रिकन अमेरिकनहरूले प्रयोग गर्ने ''विग''को बारेमा लामै शि212ा दिनुपरेको थियो। उनलाई मात्र त्यो कुरा थाहा नभएको होईन रहेछ कि, त्यहाँ हुने धेरैलाई (जो पचास–साठी –असी बर्षसम्मका थिए)त्यो कुरा थाहा रहेनछ। त्यस अस्पतालमा स्वय्सेवा गर्न आउनेहरूमा मुश्किलले एक प्रतिशत अफ्रिकन अमेरिकन हुने हुँदा र अलि पैसावाल ककेसियनहरू बसेको छिमेकमा धेरै ककेसियन नै हुने हुँदा उनीहरूलाई अन्य जातिहरू अर्थात, हिस्प्यानिक, अफ्रिकन अमेरिकन, एसियनहरूको बारेमा कमै जानकारी हुन्छभन्दा पनि फरक परोइन। 
एसियनकै कुरा गर्दा, उनीहरू मध्ये अधिकांशले एसियन भन्यो भने कि त ''चाइनिज'' या ''इन्डियन''भन्ठान्छन। अनि अझ हाँसोलाग्दो कुरो त ''इन्डियन''को कुरो उठ्ने बित्तिकै ''करी'' को कुरा उठाउन भुल्दैनन!
सन्दर्भ, फेरि पनि नक्कली कपाल कै! यो पंक्तिकारले पनि पहिलो पटक त्यस्तो कपाल वारे थाहा पाउँदा होसहवास उडेथ्यो! सन् १९९५ मा एउटा ट्रेनिङ्गमा भाग लिन करिब तीन हप्ताका लागि बेजिङग बस्दा आफ्नी समूहकी एक महिला बिरामी परिन, संयोगबश उनी पनि नाईजेरिया बाटै कार्यक्रममा भाग लिन आएकी थिइन। कार्यक्रम आयोजकहरूले हामीलाई पालै पालो विरामी कुर्न अस्पताल पठाए। उनलाई हनहन्ती ज्वरो आईरहेको थियो, खाना पनि केही खाएकी थिइनन्। एक दिन यो पंक्तिकारले पनि अर्को एउटा साथीसँगै कुर्न बसेकी थिएँ, त्यसैबेला अकस्मात एक गुजुल्टो कपाल भूइँमा खसेको देखेँ। हँसले ठाउँ छाड्यो, एक त त्यस्तो ज्वरो, अनि खाना पनि खाएकी थिइनन, त्यसमाथि कपालको गुजुल्टै खसेको देख्दा त अब के हुने भो! भनेर आँत्तिदै आयोजकलाई खबर गरियो। तर त्यो गुजुल्टो त केही समयका लागि हालेको कपाल पो रहेछ! त्यो सुनेर बल्ल सास आयो!
यो पछिल्लो चरणको विदेश बसाई क्रममा त त्यस्ता नक्कली कपाल बारे धेरै जानकारी प्राप्त भएको छ मात्रै होईन हेर्दै कडा देखिने ठूलो ठूलो जुरो उनीहरूको अनुमति लिएर छोएर समेत हेरेकी छू, कुनै कुनै त ढुँगाभन्दा पनि कडा हुँदो रहेछ। त्यसरी कपाल बनाउनका लागि अफ्रिकन अमेरिकनहरूले थुप्रै पैसा खर्च गर्ने रहेछन। त्यस्ता विशेष आकार र प्रकार दिन महिलाहरू अमेरिकाका अन्य शहरहरूबाट न्यूयोर्कमा प्लेनबाट विहान आई सात–आठ घन्टा सैलुनमा बिताएर फर्कने रहेछन, किनकि, त्यस्तो आकार–प्रकार दिन अन्य कपाल बनाउने भन्दा विशेष तालिमकै आवश्यकता पर्ने रहेछ। यी सबै तथ्य र तथ्याँकहरूलाई समेटेर सन् २००९ मा अफ्रिकन अमेरिकन कमेडियन–एक्टर क्रिस रकले ''गुड हेयर'' (असल र राम्रो कपाल) भन्ने चाख लाग्दो हास्यप्रधान डकुमेन्ट्री बनाएका छन।
यस लेखमा कपालको कुरा उठाउन खोजिए पनि उद्देश्य अफ्ि्र्ककन अमेरिकन महिलाहरूको नक्कली कपाल बर्णन गर्नु भने पक्कै होईन। यो त केवल प्रसँगबस उल्लेख गरेकी मात्र हुँ।
विदेश बसाँई सरेपछि पैसाको महत्व एकदमै बुझिएको छ भन्दा फरक नपर्ला! यो ठाउँले यति कन्जुसीका साथ जीवन बिताउन सिकाईसकेको छ कि, ग्रोसरी गरेर ल्याएको एउटा प्लास्टिकको झोला पनि त्यत्तिकै फाल्न माया लाग्छ, त्यसलाई रिसाइकल गरेर अर्को कामका लागि प्रयोग गरिन्छ। लगाएका लुगाहरू र चल्ती गरेर अघाएका भाँडाकुँडाहरू फोहोरमा थुपार्नुको सट्टा गुडविल वा साल्भेसन आर्मी(जसले ती कुराहरू बेच्न मिल्ने भए बिक्री गर्छन, नभए सडकमा जीवन बिताउनेहरूलाई वितरण गर्छन)मा पुर्‍याउन जान मन लाग्छ। कपालको सन्दर्भमा पनि यस्तै सोच आउँछ। केही दिन अगाडि एक पुरुष मित्रले लामो पारेर राखेको कपाल छोट्याउनुभएछ, उहाँको फोटो देख्ने बित्तिकै यो पंक्तिकारलाई सकसक लागिहाल्यो अनि लेखेँ,''त्यो काटेको कपाल क्यान्सर पीडितहरूका लागि ''विग'' बनाउने संस्थालाई दिनुभएको भए हुनेथियो नि!'' 
 हो, यहाँका धेरै ब्यक्तिहरू कपाल लामो पाल्छन अनि त्यो कपाल क्यान्सरका रोगीहरू जसको केमोथेरापीले कपाल झरेर मुडुलो बनाएको हुन्छ, र विग प्रयोग गर्न मन गर्छन, त्यस्ता ब्यक्तिहरूका लागि ती कपाल प्रयोग गरिन्छन। तर गत हप्ता एकजना क्यान्सरबाट भर्खर तङ्ग्रिदै गरेकी महिलालाई भेटेपछि भने अबदेखि कसैलाई पनि क्यान्सर पीडितका लागि कपाल दान गर भनेर सुझाव दिने कार्य उचित लागेन। पहिलो पटक स्तनको क्यान्सर, दोस्रो पटक पाठेघरको क्यान्सर भएर ठीक भएकी उनलाई सात–आठ महिना अगाडि फोक्सोको क्यान्सर भएको पत्ता लागेको थियो र हतार हतार अप्रेसन गरिएको थियो। त्यसपछि केमोथेरापी गरेर भर्खर मात्र घर बाहिर निस्कन थालेकी उनलाई देखेपछि, उनको कपाल पहिलेको भन्दा लामो र राम्रो देखेर कसरी त्यस्तो भयो होला भन्ने चासो लागिहाल्यो। हुन त, यहाँको समाजमा कसैसँग गएर तुरुन्तै ब्यक्तिगत प्रश्न राख्नु भनेको अरुको ब्यक्तिगत गोप्यतामा हस्त212ेप गर्नु हो, जुन कुरा कसैले पनि मन पराउँदैनन्। तर उनीसँग धेरै वर्षदेखि परिचित भएको हुँदा माफी माग्दै आफ्नो जिज्ञासा राखिहालेँ, के त्यो उनको कपाल मानव रौँबाट बनेको ''विग'' हो? भनेर। उनको जवाफ थियो, ''होइन, यो सिन्थेटिक हो। साँच्चिकैको मानव रौँबाट बनेको ''विग'' धेरैनै महँगो हुने मात्र होइन, त्यसले टाउको पोल्ने बनाउँछ अर्थात, त्यस्तो रौँबाट बनेको ''विग''ले गर्मी हुन्छ, त्यसैले हामी जस्ता धेरै बिरामीहरू त्यो प्रयोग गर्दैनौँ।'' यो सुनेपछि आजसम्मको भ्रमबाट मुक्ति मिल्यो, एक त क्यान्सर जस्तो रोग लागेर विरामीको धन यसै पनि रित्तिसकेको हुन्छ भने त्यसमाथि झनै के के न दान गरेँ भनेझैँ गरेर थप मानव कपालको भार दिएर उनीहरूलाई अर्को मारमा किन पार्नु भन्ने तर्कले घर गर्‍यो। त्यसैले अब उप्रान्त, कसैलाई पनि थप आर्थिक भारमा पार्ने जोड नगर्दै ठीक होला भन्ने निर्क्योलमा पुगियो।
अन्त्यमा जाँदा जाँदै रमाइलो कुरा जोड्न मन लाग्यो, भारतका विभिन्न मन्दिरहरूमा गएर गरिने मुन्डनबाट प्राप्त हुने मानव रौँहरू बर्षको लाखौँ रुपैँयामा अमेरिकामा निर्यात हुने रहेछ। त्यहाँको बाटु केभको श्री सुब्रमनियास्वामी मन्दिरमा भगवानको नाममा चढाइने कपाल त्यहाँका रौँ ब्यापारीहरूले अमेरिकामा निर्यात गर्ने रहेछन। दी स्टार अनलाइनमा दिएको समाचार अनुसार तिरुमला, आन्ध्र प्रदेशको कपाल उद्योगको मूल्य मात्रै अमेरिकन डलर दुई सय मिलियन ( भारतीय रुपैँया ६ सय मिलियन) को छ भनेर उल्लेख गरिएको छ। त्यहाँ मन्दिरमा चढाईएको कपाल ब्यापारीहरूले प्रति किलो अमेरिकन डलर आठ सयसम्ममा बेच्छन भनिन्छ। त्यो त लामो कपालको कुरो भो, छोटा कपालहरू पनि पेन्ट गर्ने, सफा गर्ने जस्ता कार्यका लागि बुरुस बनाउन बेचिन्छ रे! कस्तो दिन आएछ त केही पनि खेरा नजाने भो!